بررسی های تاریخی – نجومی
مبدأ تاریخ حکومت علویانِ تبرستان
نصرالله هومند
در کتاب «تاریخ طبرستان» تألیف محمد بن حسن بن اسفندیار کاتبِ آملی، به تصحیح شادروان عباس اقبال آشتیانی، نشر کلالۀ خاور، در رویۀ 229 آمده است:«... رؤسای کلار، روز سه شنبه بیست و پنجم ماه رمضان سَنۀ خمسین و مأتین بَرو ] = حسن بن زید علوی[ بیعت کردند و اقامت کتاب الله و سنّت رسول الله علیه السلام و امر معروف و نهی از منکر، و باَهل چالوس و نیروس نبشته ها نبشتند و داعیان فرستاده، و...»
«... و سادات آن نواحی با محمد بن ابراهیم بن علی بن عبدالرحمن]،[ حسن ] بن[ زید را استقبال کردند، روز پنجشنبه بیست و هفتم رمضان به کجو]ر[ رسید تا روز عید آمد به مصلّی رفت نماز گزارد و بر منبر شد و خطبۀ بلیغ با فصاحت علویانه بخواهند و به ترغیب و ترحیب و وعد و وعید انذار کرد،...»
روایت تاریخی فوق مربوط است به تشکیل حکومت زیدیۀ علویه در مازندران، اما مبدأ تاریخ حکومت شیعۀ اثنی عشری علوی برابر سال 760 قمری، هجری توسط سید میر قوام الدین مرعشی سرسلسلۀ مرعشیان مازندران است. فاصلۀ میان این دو حکومت تقریباً 500 سال است.
در دو دادۀ تاریخی ذکر شده در رویۀ 229 کتاب« تاریخ طبرستان» جایگاه روز، ماه، فصل و سال زمینی( معروف به سال شمسی) مجهول است. سال شمسی حقیقی، سال تحویلی ایرانیان است. سال تحویلی ایرانیان از مبدأ تاریخ رَصَدِ ایرانی است. مبدأ تاریخ رصد ایرانی از زمانی آغاز گشت که نقطه اعتدال بهاری برابر سی درجۀ بُرجِ بَرِه یا حَمَل بود. گردش این نقطه پسگرد است یعنی حرکت قهقرائی دارد.
در مبدأ تاریخ رصد ایرانی رأس اسنۀ سال های قمری به حساب امروز رمضان بود و از ماه نو قمری به اندازه نیم شبانروز، به کران و افق نیمروز ایران سپری شده بود. مبدأ ذکر شده بهترین نقطه برای سنجش سال های سپری شدۀ قَمَری و تبدیل آن به سال و ماه و روز سالهای اعتدالی(بهاری) است.
با توجه به اینکه در مبدأ گاهشماریِ قَمَری،هجری/ از سال و ماه و روز قَمَریِ ایرانی به اندازۀ 7082/856977 شبانروز، ( به کتاب گاهشماریهای ایرانی، در پاسخ به ...، رویۀ 137 نگاه شود.) و نیز، از روز جمعه مبدأ تاریخ« قمری، هجری تا پایان روز 25 رمضان سال 250 »قمری هجری به اندازۀ 63017/88498 شبانروز سپری پردیده بود. پس:
سنجش: سال های سپری شدۀ تامّۀ قَمَری، از مبدأ هجرت حضرت خَتمی مَرتَبَت
249=1-250
شبانروزهای سپری شده از گاهشماری قمری
38549/88237 = 36701/354 × 249
از آغاز سال 250 قمری تا پایان روز سه شنبه 25 رمضان همان سال به اَندازۀ 24468/261 شبانروز سپری شده بود. از اینرو همگی شبانروزهای سپری شده چنین بوده است:
33137/945476 = 63017/88498 + 7012/856977
سالِ جاری رَصَدی 2589 628399/2588 = 2422/365 ÷ 33137/945476
شبانروز 230 5177/229 = 2422/365×628399
14 + ] 30 + (31 ×6) [ = 230
عدد 243 یعنی سال 243 شمسی، هجری 0243 = 2346 – 2589
و عدد 14 شبانروز یعنی: ] روز سه شنبه[ 14 آبان ماه سال 243 ایرانی نو، که همانا شمسی، هجری باشد.
در دومین داده تاریخی آمده است:... و سادات آن نواحی با محمد بن ابراهیم بن علی بن عبدالرحمن حسن زید را استقبال کردند، روز پنجشنبه بیست و هفتم رمضان به کجو]ر[ رسید تا روز عید آمد به مصلّی رفت نماز گزارد و بر منبر شد و...
سنجش: مطلوب است روز پنجشنبه 27 رمضان سال 250 قمری، هجری به سال و ماه و روز شمسی، هجری.
سال تاّمه قمری، برابر 249 هجری بود 249 = 1-250
رمضان ماه نهم از ماههای مَهَی ( هلالی) است و ماه تامۀ آن برابر با هشتمین ماه یعنی شعبان المکرم بوده است:
8 = 1-9
زمان سپری شده از سال های قمری، هجری 88501 = 27 + 88474
از روز جمعه مبدأ شمسی، هجری( همانا از اول اعتدال بهار) تا روز جمعه مبدأ گاهشماری قمری، هجری 119 شبانروز تمام، دوری و فاصله بود.( توجه: مبدأ سال های شمسی، هجری و مبدأ قمری، هجری هر دو از روز جمعه بود. برخی گمان برده اند که مبدأ سال های قمری، هجری روز پنجشنبه بود که نادرست است.)
88620 = 119 + 88501
شماره هفته های سپری شده 12660 = 7 ÷ 88620
یعنی از مبدأ شمسی، هجری تا روز 27 رمضان سال 250 قمری، هجری به اندازۀ 12660 هفته سپری شد.
از روز جمعه آغاز و به روز پنجشنبه ختم شده است. در سنجش هر گاه مانده در تقسیم هفته زِفّر( صفر) باشد معنای آن پایان هفته شماری است که از مبدأ خاص منظور شده است. مثلاً هرگاه آغاز شمارش هفته از روز یکشنبه ( عدد فرد) باشد. پایان هفته روز شنبه (روز فرد) است.
چنانچه: یکشنبه1 ، دوشنبه2، سه شنبه3، چهارشنبه4، پنجشنبه5، جمعه6، شنبه 7 است.( پس روز شنبه زوج نیست.)
دبنالۀ سنجش: میانگین طول سال اعتدالی برابر 2422/365 شبانروز است:
243 633518/242 = 2422/365 ÷ 88620
شمار 243، یعنی سال جاری شمسی، هجری که همزمان با سال جاری 250 قمری، هجری بود.
232 3875/231 = 2422/365 × 633518
در تقویم شمسی، هجری ( در گاهشماری ایرانی نو)، 6 ماه اول سال هر یک 31 شبانروز است:
مربوط به ماه آبان 16+ ] مربوط به ماه مهر 30 + ( 31 × 6)[ = 232
پس: روز پنجشنبه 27 رمضان سال 250 قمری برابر با 16 آبان ماه سال 243 شمسی، هجری بود.
دقت: ماه رمضان سال 250 قمری، هجری 29 شبانروز بود بنابراین روز اول ماه شوال ( روز عید سعید فطر) روز یکشنبه بود. روزی که جناب حسن بن زید، به مصلّی رفت و نماز گزارد و بر منبر شد و خطبه بلیغ با فصاحت علویانه بخواند و...
جدول روز شمار سال های 250 و 251 قمری، هجری
برابر سال 243 شمسی، هجری
بر پایۀ سالهای بهاری( اعتدالی) ایرانی نو
|
روز ماه
|
1
|
2
|
3
|
4
|
5
|
6
|
7
|
8
|
9
|
10
|
11
|
12
|
|
پنجشنبه 1
|
4صفر
|
5
|
7
|
8
|
10
|
11
|
12
|
12
|
13
|
14
|
14
|
15
|
|
2
|
5
|
6
|
8
|
9
|
11
|
12
|
13
|
13
|
14
|
15
|
15
|
16
|
|
3
|
6
|
7
|
9
|
10
|
12
|
13
|
14
|
14
|
15
|
16
|
16
|
17
|
|
4
|
27
|
8
|
10
|
11
|
13
|
14
|
15
|
15
|
16
|
17
|
17
|
18
|
|
5
|
8
|
9
|
11
|
12
|
14
|
15
|
16
|
16
|
17
|
18
|
18
|
19
|
|
6
|
9
|
10
|
12
|
13
|
15
|
16
|
17
|
17
|
18
|
19
|
19
|
20
|
|
7
|
10
|
11
|
13
|
14
|
16
|
17
|
18
|
18
|
19
|
20
|
20
|
21
|
|
8
|
11
|
12
|
14
|
15
|
17
|
18
|
19
|
19
|
20
|
21
|
21
|
22
|
|
9
|
12
|
13
|
15
|
16
|
18
|
19
|
20
|
20
|
21
|
22
|
22
|
23
|
|
10
|
13
|
14
|
16
|
17
|
19
|
20
|
21
|
21
|
22
|
23
|
23
|
24
|
|
11
|
14
|
15
|
17
|
18
|
20
|
21
|
22
|
22
|
23
|
24
|
24
|
25
|
|
12
|
15
|
16
|
18
|
19
|
21
|
22
|
23
|
23
|
24
|
25
|
25
|
26
|
|
13
|
16
|
17
|
19
|
20
|
22
|
23
|
24
|
24
|
25
|
26
|
26
|
27
|
|
14
|
17
|
18
|
20
|
21
|
23
|
24
|
25
|
25
|
26
|
27
|
27
|
28
|
|
15
|
18
|
19
|
21
|
22
|
24
|
25
|
26
|
26
|
27
|
28
|
28
|
29
|
|
16
|
19
|
20
|
22
|
23
|
25
|
26
|
27
|
27
|
28
|
29
|
29
|
30
|
|
17
|
20
|
21
|
23
|
24
|
26
|
27
|
28
|
28
|
2*9
|
30
|
محرم
|
صفر
|
|
18
|
21
|
22
|
24
|
25
|
27
|
28
|
29
|
29
|
ذیقعده
|
ذیحجه
|
2
|
2
|
|
19
|
22
|
23
|
25
|
26
|
28
|
29
|
30
|
شوال
|
2
|
2
|
3
|
3
|
|
20
|
23
|
24
|
26
|
27
|
29
|
30
|
رمضان
|
2
|
3
|
3
|
4
|
4
|
|
21
|
24
|
25
|
27
|
28
|
30
|
شعبان
|
2
|
3
|
4
|
4
|
5
|
5
|
|
22
|
25
|
26
|
28
|
29
|
رجب
|
2
|
3
|
4
|
5
|
5
|
6
|
6
|
|
23
|
26
|
27
|
29
|
جمادی2
|
2
|
3
|
4
|
5
|
6
|
6
|
7
|
7
|
|
24
|
27
|
28
|
30
|
2
|
3
|
4
|
5
|
6
|
7
|
7
|
8
|
8
|
|
25
|
28
|
29
|
جمادی1
|
3
|
4
|
5
|
6
|
7
|
8
|
8
|
9
|
9
|
|
26
|
29
|
ربیع2
|
2
|
4
|
5
|
6
|
7
|
8
|
9
|
9
|
10
|
10
|
|
27
|
30
|
2
|
3
|
5
|
6
|
7
|
8
|
9
|
10
|
10
|
11
|
11
|
|
28
|
ربیع1
|
3
|
4
|
6
|
7
|
8
|
9
|
10
|
11
|
11
|
12
|
12
|
|
29
|
2
|
4
|
5
|
7
|
8
|
9
|
10
|
11
|
12
|
12
|
13
|
13
|
|
30
|
3
|
5
|
6
|
8
|
9
|
10
|
11
|
12
|
13
|
13
|
14
|
14
|
|
31
|
4
|
6
|
7
|
9
|
10
|
11
|
-
|
-
|
-
|
-
|
-
|
-
|
توجه : اول محرم سال 251 قمری برابر روز مطابق 17 بهمن ماه سال 243 شمسی، هجری بود و همچنین که مشاهده می شود: روز پنجشنبه 14 آبان ماه سال 243 شمسی، هجری همزمان با بیست و پنجمین شبانروز از ماه رمضان 250 قمری، هجری بود.( مبدأ حکومت علویان در طبرستان).
جدول روز شمار سال ها 243 شمسی، هجری
بر پایۀ سالهای بهاری( اعتدالی) ایرانی نو
|
روز ماه
|
1
|
2
|
3
|
4
|
5
|
6
|
7
|
8
|
9
|
10
|
11
|
12
|
|
پنجشنبه 1
|
فروردین
|
اردیبهشت
|
خرداد
|
تیر
|
اَمُرداد
|
شهریور
|
مهر
|
آبان
|
آذر
|
دَی
|
بهمن
|
اسفند
|
|
2
|
2
|
2
|
2
|
2
|
2
|
2
|
2
|
2
|
2
|
2
|
2
|
2
|
|
3
|
3
|
3
|
3
|
3
|
3
|
3
|
3
|
3
|
3
|
3
|
3
|
3
|
|
4
|
4
|
4
|
4
|
4
|
4
|
4
|
4
|
4
|
4
|
4
|
4
|
4
|
|
5
|
5
|
5
|
5
|
5
|
5
|
5
|
5
|
5
|
5
|
5
|
5
|
5
|
|
6
|
6
|
6
|
6
|
6
|
6
|
6
|
6
|
6
|
6
|
6
|
6
|
6
|
|
7
|
7
|
7
|
7
|
7
|
7
|
7
|
7
|
7
|
7
|
7
|
7
|
7
|
|
8
|
8
|
8
|
8
|
8
|
8
|
8
|
8
|
8
|
8
|
8
|
8
|
8
|
|
9
|
9
|
9
|
9
|
9
|
9
|
9
|
9
|
9
|
9
|
9
|
9
|
9
|
|
10
|
10
|
10
|
10
|
10
|
10
|
10
|
10
|
10
|
10
|
10
|
10
|
10
|
|
11
|
11
|
11
|
11
|
11
|
11
|
11
|
11
|
11
|
11
|
11
|
11
|
11
|
|
12
|
12
|
12
|
12
|
12
|
12
|
12
|
12
|
12
|
12
|
12
|
12
|
12
|
|
13
|
13
|
13
|
13
|
13
|
13
|
13
|
13
|
13
|
13
|
13
|
13
|
13
|
|
14
|
14
|
14
|
14
|
14
|
14
|
14
|
14
|
14
|
14
|
14
|
14
|
14
|
|
15
|
15
|
15
|
15
|
15
|
15
|
15
|
15
|
15
|
15
|
15
|
15
|
15
|
|
16
|
16
|
16
|
16
|
16
|
16
|
16
|
16
|
16
|
16
|
16
|
16
|
16
|
|
17
|
17
|
17
|
17
|
17
|
17
|
17
|
17
|
17
|
17
|
17
|
17
|
17
|
|
18
|
18
|
18
|
18
|
18
|
18
|
18
|
18
|
18
|
18
|
18
|
18
|
18
|
|
19
|
19
|
19
|
19
|
19
|
19
|
19
|
19
|
19
|
19
|
19
|
19
|
19
|
|
20
|
20
|
20
|
20
|
20
|
20
|
20
|
20
|
20
|
20
|
20
|
20
|
20
|
|
21
|
21
|
21
|
21
|
21
|
21
|
21
|
21
|
21
|
21
|
21
|
21
|
21
|
|
22
|
22
|
22
|
22
|
22
|
22
|
22
|
22
|
22
|
22
|
22
|
22
|
22
|
|
23
|
23
|
23
|
23
|
23
|
23
|
23
|
23
|
23
|
23
|
23
|
23
|
23
|
|
24
|
24
|
24
|
24
|
24
|
24
|
24
|
24
|
24
|
24
|
24
|
24
|
24
|
|
25
|
25
|
25
|
25
|
25
|
25
|
25
|
25
|
25
|
25
|
25
|
25
|
25
|
|
26
|
26
|
26
|
26
|
26
|
26
|
26
|
26
|
26
|
26
|
26
|
26
|
26
|
|
27
|
27
|
27
|
27
|
27
|
27
|
27
|
27
|
27
|
27
|
27
|
27
|
27
|
|
28
|
28
|
28
|
28
|
28
|
28
|
28
|
28
|
28
|
28
|
28
|
28
|
28
|
|
29
|
29
|
29
|
29
|
29
|
29
|
29
|
29
|
29
|
29
|
29
|
29
|
29
|
|
30
|
30
|
30
|
30
|
30
|
30
|
30
|
30
|
30
|
30
|
30
|
30
|
30
|
|
31
|
31
|
31
|
31
|
31
|
31
|
31
|
-
|
-
|
-
|
-
|
-
|
-
|
بر پایۀ دورۀ کبیسّ 2820 ساله، سال 243 شمسی، هجری سال کبیسه بود. اما بر پایه سنجش های منجمان معاصر با توجه به دستاوردهای نجومی با پارامترهای نوسال 245 شمسی، هجری کبیسه بود. اما در گذشته دقت محاسبات امروز مطرح نبود و سنجش همان شیوۀ قدیم دورۀ 2820 ساله و نیز دوره 1507 ساله بهاری یا 1508 ساله پرسی مدنظر بود. در یک دورۀ 1507 سالۀ زمینی (بهاری) دقیقاً 365 شبانروز کبیسه منظور می شد. |
